LUẬT SƯ PHẢI LÀM GÌ KHI THAM GIA BẢO VỆ QUYỀN LỢI CHO NGƯỜI DÂN TRONG CÁC DỰ ÁN THU HỒI ĐẤT, GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG?

Thứ hai, phải cập nhật đầy đủ những quy định pháp luật và chính sách mới. Pháp luật đất đai hiện nay thay đổi rất nhiều. Các quy định về thu hồi đất, giá đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư không chỉ nằm trong Luật Đất đai mà còn được hướng dẫn bởi các nghị định, văn bản của địa phương và những chính sách đặc thù. Luật Đất đai năm 2024 cùng các văn bản hướng dẫn đã tạo ra nhiều thay đổi quan trọng trong cơ chế thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. (Văn Bản Chính Phủ⁠)

Đối với Hà Nội, luật sư còn phải nghiên cứu các quy định đặc thù của Luật Thủ đô và các chính sách riêng của thành phố có liên quan đến từng dự án. Không thể áp dụng máy móc quy định cũ hoặc kinh nghiệm của một vụ việc trước vào một dự án mới. Luật sư phải xác định chính xác: Quy định nào đang có hiệu lực? Chính sách nào được áp dụng đối với dự án? Thời điểm nào là căn cứ để xác định quyền lợi? Địa phương đã ban hành quy định cụ thể như thế nào? Chỉ khi cập nhật đầy đủ pháp luật và chính sách mới, luật sư mới có thể tư vấn chính xác, tránh việc người dân hiểu sai hoặc yêu cầu những quyền lợi không có căn cứ.

Thứ ba, phải kiểm tra tính hợp pháp của việc thu hồi đất. Luật sư cần nghiên cứu toàn bộ quá trình thực hiện dự án để xem cơ quan nhà nước đã làm đúng quy định hay chưa. Cần kiểm tra:

– Dự án có thuộc trường hợp Nhà nước được thu hồi đất hay không;

– Cơ quan ban hành quyết định có đúng thẩm quyền không;

– Việc thông báo thu hồi đất có đúng trình tự, thời hạn và nội dung không;

– Việc kiểm đếm đất đai, tài sản có khách quan, đầy đủ và chính xác không;

– Người dân có được cung cấp thông tin và tham gia ý kiến đối với phương án bồi thường hay không;

– Các quyết định thu hồi đất và phương án bồi thường có bảo đảm căn cứ pháp luật hay không.

Luật sư phải chỉ rõ: cơ quan có thẩm quyền đã làm đúng ở đâu, chưa đúng ở đâu và nếu có sai thì sai về thẩm quyền, trình tự, thủ tục hay nội dung. Không nên kết luận rằng cứ thu hồi đất là trái pháp luật. Nhưng cũng không thể cho rằng cứ có quyết định của cơ quan nhà nước thì mọi nội dung đều đã đúng.

Thứ tư, phải xác định đầy đủ và chính xác quyền lợi của người dân. Đây là công việc rất quan trọng. Luật sư phải làm rõ người dân có đủ điều kiện được bồi thường về đất hay không; được bồi thường bằng đất, bằng nhà ở hay bằng tiền; được hưởng những khoản hỗ trợ nào; tài sản trên đất được bồi thường ra sao; có thuộc trường hợp được bố trí tái định cư hay không. Đối với từng hộ gia đình, cần xem xét đầy đủ:

– Quyền được bồi thường về đất;

– Giá đất và diện tích được bồi thường;

– Nhà ở, công trình, vật kiến trúc;

– Cây trồng, vật nuôi và tài sản khác;

– Hỗ trợ ổn định đời sống;

– Hỗ trợ sản xuất, đào tạo nghề, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm;

– Các khoản hỗ trợ đặc thù theo chính sách của địa phương;

– Điều kiện, tiêu chuẩn và vị trí bố trí tái định cư.

Luật sư không chỉ nhìn vào số tiền bồi thường mà phải nhìn cả cuộc sống của người dân sau khi bị thu hồi đất. Người dân có còn nơi ở không? Có còn đất để sản xuất không? Có điều kiện ổn định cuộc sống không? Khu tái định cư có đáp ứng nhu cầu thiết yếu hay không? Bảo vệ quyền lợi của người dân phải là bảo vệ một cách toàn diện, lâu dài và thực chất.

Thứ năm, phải đối chiếu hồ sơ với thực tế để tìm ra đúng – sai. Sau khi nghiên cứu pháp luật, chính sách và hồ sơ, luật sư phải đối chiếu với thực tế để xác định rõ: Cơ quan thực hiện đúng hay sai? Nếu sai thì sai ở nội dung nào? Sai do xác định không đúng nguồn gốc đất, loại đất hay diện tích đất? Sai do kiểm đếm thiếu tài sản? Sai do áp giá không đúng? Sai do bỏ sót khoản hỗ trợ? Hay sai do không bảo đảm điều kiện tái định cư?

Mọi nhận định phải dựa trên hồ sơ, chứng cứ và căn cứ pháp luật cụ thể. Luật sư không thể chỉ nói chung rằng “giá bồi thường thấp” hoặc “quyền lợi của người dân chưa được bảo đảm”. Phải chỉ rõ mức bồi thường nào chưa phù hợp, căn cứ nào chưa được áp dụng, quyền lợi nào bị bỏ sót và cần điều chỉnh như thế nào.

Thứ sáu, kiến nghị phải đúng, trúng và có căn cứ. Khi phát hiện vấn đề chưa phù hợp, luật sư phải đưa ra kiến nghị đúng trọng tâm. Nếu việc thu hồi đất đúng thì không nên kiến nghị hủy bỏ toàn bộ dự án chỉ vì người dân chưa đồng ý với mức bồi thường. Nếu quyết định thu hồi đất đúng nhưng phương án bồi thường chưa đầy đủ thì cần kiến nghị xem xét, điều chỉnh phương án bồi thường. Nếu việc xác định nguồn gốc đất chưa chính xác thì phải đề nghị xác minh, làm rõ lại nguồn gốc đất. Nếu giá đất hoặc tài sản chưa được xác định phù hợp thì phải chỉ ra căn cứ và đề nghị xem xét lại. Nếu người dân đủ điều kiện được hỗ trợ hoặc tái định cư nhưng chưa được giải quyết thì phải kiến nghị bổ sung quyền lợi.

Kiến nghị phải đúng vấn đề, đúng cơ quan, đúng thẩm quyền và đúng căn cứ pháp luật. Không khiếu nại tràn lan. Không đưa ra yêu cầu thiếu căn cứ. Không biến những quyền lợi hợp pháp thành những yêu cầu cảm tính.

Thứ bảy, đồng hành với người dân trong quá trình đối thoại, khiếu nại và khởi kiện. Luật sư cần hỗ trợ người dân chuẩn bị hồ sơ, thu thập tài liệu, làm việc với cơ quan có thẩm quyền và tham gia đối thoại. Trong nhiều trường hợp, nếu luật sư phân tích rõ căn cứ pháp luật, cung cấp đầy đủ chứng cứ và kiến nghị đúng trọng tâm thì vấn đề có thể được giải quyết ngay trong quá trình đối thoại hoặc giải quyết khiếu nại, không nhất thiết phải đưa vụ việc ra Tòa án. Nếu quyền và lợi ích hợp pháp của người dân vẫn chưa được bảo đảm thì luật sư tiếp tục tư vấn, hỗ trợ hoặc đại diện thực hiện thủ tục khiếu nại, khởi kiện vụ án hành chính theo quy định pháp luật. Nhưng dù lựa chọn phương án nào, luật sư cũng phải hướng người dân giải quyết vụ việc bằng con đường hợp pháp, giữ thái độ bình tĩnh, tôn trọng và hợp tác.

Trong các vụ việc thu hồi đất, giải phóng mặt bằng, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, luật sư không chỉ làm nhiệm vụ tranh tụng. Luật sư phải nghiên cứu sâu từng dự án, từng loại đất, từng chính sách và từng hoàn cảnh cụ thể; phải kiểm tra tính hợp pháp của quá trình thu hồi đất; xác định đầy đủ quyền lợi của người dân; chỉ ra rõ nội dung nào đúng, nội dung nào chưa đúng và kiến nghị đúng, trúng, có căn cứ. Luật sư không phải là người ngăn cản sự phát triển. Luật sư phải góp phần để việc thu hồi đất được thực hiện đúng pháp luật, minh bạch, công bằng; để người dân được bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đúng chính sách, đúng quyền lợi và có điều kiện ổn định cuộc sống. Thu hồi đất để phát triển là cần thiết. Nhưng phát triển phải đi cùng pháp luật, sự công bằng và quyền lợi chính đáng của người dân.