Theo quy định của pháp luật đất đai, đất đai thuộc sở hữu toàn dân, Nhà nước là đại diện chủ sở hữu và thực hiện việc quản lý thống nhất. Người dân không “sở hữu” đất theo nghĩa thông thường, mà được Nhà nước giao quyền sử dụng đất trong những điều kiện nhất định. Đi kèm với quyền lợi luôn là nghĩa vụ pháp lý, và các nghĩa vụ này tồn tại xuyên suốt trong quá trình sử dụng đất, chứ không chỉ phát sinh khi có tranh chấp hay thu hồi.
Trong thực tế hành nghề, chúng tôi thường gặp một tình huống khiến nhiều người bức xúc: nhiều thửa đất có cùng nguồn gốc ban đầu, cùng sử dụng ổn định qua nhiều năm, nhưng khi Nhà nước thu hồi để làm đường, làm khu dân cư hoặc triển khai dự án, mức bồi thường lại rất khác nhau. Có trường hợp chênh lệch lên tới vài lần, thậm chí hàng chục lần. Cảm giác “bị thiệt” là có thật, nhưng nguyên nhân không nằm ở sự tùy tiện, mà chủ yếu xuất phát từ tình trạng pháp lý của từng thửa đất tại thời điểm thu hồi.
Điểm mấu chốt nằm ở mục đích sử dụng đất và quá trình thực hiện các thủ tục pháp lý liên quan. Có hộ gia đình đã chủ động kê khai, đăng ký quyền sử dụng đất; đã làm thủ tục chuyển mục đích sử dụng đất từ đất nông nghiệp sang đất ở; đã hoàn thành đầy đủ các nghĩa vụ tài chính theo quy định và được Nhà nước ghi nhận trong hồ sơ địa chính. Khi thu hồi, loại đất được xác định là đất ở, nên mức bồi thường cao hơn, đồng thời còn có cơ hội được xem xét bố trí tái định cư nếu đủ điều kiện.
Ngược lại, cũng có nhiều trường hợp sử dụng đất trong thời gian dài nhưng không thực hiện hoặc thực hiện dang dở các thủ tục cần thiết. Có người chưa từng kê khai đăng ký, có người sử dụng đất không đúng mục đích được giao, có người nghĩ rằng “ở lâu rồi thì mặc nhiên là đất ở”. Khi Nhà nước thu hồi, cơ quan có thẩm quyền buộc phải căn cứ vào hồ sơ pháp lý đang tồn tại, chứ không thể căn cứ vào cảm nhận hay quá trình sử dụng thực tế không được hợp thức hóa. Kết quả là mức bồi thường chỉ tính theo loại đất đang được ghi nhận, thường thấp hơn rất nhiều.
Một điều cần nhìn nhận thẳng thắn là chính sách đất đai thay đổi theo từng giai đoạn phát triển kinh tế – xã hội và không có hiệu lực hồi tố. Việc một hộ gia đình được công nhận đất ở cách đây 10–15 năm không đồng nghĩa với việc hộ khác, làm thủ tục muộn hơn, sẽ được áp dụng cùng một cơ chế. So sánh giữa các trường hợp khác nhau về thời điểm, điều kiện và thủ tục pháp lý thường chỉ làm gia tăng bức xúc, nhưng lại không giúp giải quyết vấn đề.
Cũng cần nói thêm rằng, sự thiệt thòi của người sử dụng đất không chỉ xuất phát từ việc thiếu hiểu biết pháp luật. Công tác tuyên truyền, hướng dẫn ở một số địa phương chưa thực sự đầy đủ, dễ hiểu; việc áp dụng chính sách đôi khi chưa thống nhất, dẫn đến tâm lý chủ quan hoặc hiểu sai của người dân. Tuy nhiên, trong quan hệ pháp lý về đất đai, trách nhiệm chủ động vẫn thuộc về người sử dụng đất.
Trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra nhanh, quỹ đất ngày càng thu hẹp và giá trị đất đai ngày càng lớn, việc “để đó rồi tính sau” tiềm ẩn rất nhiều rủi ro. Người sử dụng đất cần chủ động rà soát lại tình trạng pháp lý thửa đất của mình, cập nhật các quy định mới, thực hiện đầy đủ thủ tục cần thiết và tham vấn luật sư khi có vướng mắc. Quan trọng hơn, cần thẳng thắn nhìn nhận những thiếu sót đã xảy ra để có hướng xử lý phù hợp, thay vì chỉ trông chờ vào việc so sánh với người khác.
Bảo vệ quyền lợi hợp pháp về đất đai không chỉ là câu chuyện khi bị thu hồi, mà là cả một quá trình dài, bắt đầu từ nhận thức và sự tuân thủ pháp luật ngay từ đầu.
Thông tin liên hệ:
– Văn phòng luật sư Đồng Đội (Đoàn luật sư TP. Hà Nôi): P2708, Tòa nhà VP3 Bán đảo Linh Đàm, phường Hoàng Liệt, thành phố Hà Nội
– Điện thoại: 0936.026.559 – Email: tranxuantien1964@gmail.com
– Website: https://dongdoilaw.vn
– Facebook: https://www.facebook.com/dongdoilaw
– Youtube: https://www.youtube.com/c/VănphòngluậtsưĐồngĐội
– Tiktok: https://www.tiktok.com/@vpls_dongdoi
