Trong thực tiễn giải quyết các vụ án dân sự liên quan đến hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất, không ít trường hợp văn bản công chứng bị đặt dấu hỏi về giá trị pháp lý do có dấu hiệu xâm phạm nghiêm trọng đến ý chí tự nguyện của người ký kết. Một trong những tình huống điển hình là trường hợp người cao tuổi, không biết chữ, chỉ biết ký và ghi họ tên, bị chính người thân lợi dụng để xác lập giao dịch chuyển dịch toàn bộ hoặc phần lớn tài sản, đặc biệt là đất đai có nguồn gốc cha ông để lại.
Trong vụ việc đặt ra, bà cụ 71 tuổi, sống độc thân, không biết đọc, không biết viết, chỉ biết ký và ghi họ tên. Văn bản công chứng thể hiện nội dung bà “đã đọc, đã hiểu” hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất với diện tích lớn. Tuy nhiên, bà cụ khẳng định mình không đọc được nội dung, không hiểu bản chất giao dịch và bị người cháu ruột lừa ký vào văn bản. Đáng chú ý, phần chữ viết “đã đọc, đã hiểu” trong hợp đồng được xác định không phải do bà cụ viết.
Trước hết, cần khẳng định rằng, điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự theo Điều 117 Bộ luật Dân sự năm 2015 đặt trọng tâm vào yếu tố ý chí tự nguyện của chủ thể. Giao dịch chỉ được coi là hợp pháp khi người xác lập giao dịch nhận thức được nội dung, hậu quả pháp lý và tự do bày tỏ ý chí của mình. Trong trường hợp người không biết chữ, pháp luật đặt ra yêu cầu bảo đảm cao hơn nhằm tránh việc ý chí bị tạo dựng hoặc bị thao túng.
Theo quy định của Luật Công chứng, đối với người yêu cầu công chứng không biết chữ, công chứng viên có nghĩa vụ phải đọc toàn văn hợp đồng cho người đó nghe, giải thích rõ quyền và nghĩa vụ phát sinh, đồng thời phải có người làm chứng theo đúng quy định. Việc điểm chỉ phải được thực hiện công khai, đúng trình tự và được ghi nhận đầy đủ trong văn bản công chứng. Đây không chỉ là yêu cầu về hình thức, mà là cơ chế pháp lý nhằm bảo vệ ý chí thật sự của người yếu thế trong giao dịch.
Trong vụ việc này, việc trong hợp đồng công chứng ghi nhận “đã đọc, đã hiểu” trong khi bà cụ không biết chữ, lại không chứng minh được việc công chứng viên đã đọc, giải thích nội dung hợp đồng, không có người làm chứng hợp lệ, cho thấy văn bản công chứng đã tự mâu thuẫn với chính điều kiện thực tế của người ký. Đặc biệt, khi chữ viết “đã đọc, đã hiểu” không phải của bà cụ, thì về mặt pháp lý, đây là dấu hiệu cho thấy ý chí của bà cụ đã không được thể hiện một cách trực tiếp và trung thực.
Bên cạnh đó, lời khai của bà cụ về việc bị lừa dối không phải là lời trình bày đơn lẻ, mà được củng cố bởi các yếu tố khách quan như tuổi cao, trình độ nhận thức hạn chế, quan hệ thân tộc giữa bà cụ và người nhận chuyển nhượng, cũng như việc chuyển dịch tài sản có giá trị lớn là đất đai có nguồn gốc cha ông để lại. Trong thực tiễn xét xử, các tình tiết này thường được Tòa án đánh giá là dấu hiệu điển hình của giao dịch bị lừa dối theo Điều 127 Bộ luật Dân sự năm 2015.
Về hệ quả pháp lý, khi giao dịch dân sự không bảo đảm điều kiện tự nguyện, hoặc được xác lập trên cơ sở lừa dối, thì giao dịch đó bị vô hiệu. Khi giao dịch vô hiệu, văn bản công chứng chứng nhận giao dịch không thể tồn tại độc lập và phải bị hủy. Đồng thời, trong trường hợp công chứng viên không tuân thủ nghiêm ngặt các quy định đặc thù khi công chứng cho người không biết chữ, thì đây còn là căn cứ độc lập để Tòa án xem xét hủy văn bản công chứng do vi phạm nghiêm trọng trình tự, thủ tục công chứng.
Từ những phân tích trên có thể khẳng định rằng, văn bản công chứng được lập trong hoàn cảnh người ký không biết chữ, không thực sự hiểu nội dung giao dịch, bị người thân lừa dối, và trong đó có những xác nhận ý chí không phải do chính người ký thể hiện, là loại văn bản có nguy cơ rất cao bị Tòa án tuyên hủy. Việc hủy văn bản công chứng trong trường hợp này không nhằm phủ nhận vai trò của công chứng, mà nhằm bảo vệ bản chất cốt lõi của giao dịch dân sự – đó là ý chí tự do, trung thực và tự nguyện của chủ thể.
Nhìn rộng hơn, vụ việc cũng là lời cảnh báo đối với hoạt động hành nghề công chứng và đối với luật sư khi tham gia bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho các bên trong tranh chấp. Công chứng không chỉ là thủ tục hành chính mang tính hình thức, mà là cơ chế bảo đảm an toàn pháp lý cho những người yếu thế. Khi cơ chế đó bị buông lỏng, hậu quả không chỉ là một văn bản bị hủy, mà còn là sự tổn thương niềm tin của xã hội vào công lý và đạo lý.
Thông tin liên hệ:
– Văn phòng luật sư Đồng Đội (Đoàn luật sư TP. Hà Nôi): P2708, Tòa nhà VP3 Bán đảo Linh Đàm, Hoàng Liệt, Hoàng Mai, Hà Nội
– Điện thoại: 0936.026.559 – Email: tranxuantien1964@gmail.com
– Website: https://dongdoilaw.vn
– Facebook: https://www.facebook.com/dongdoilaw
– Youtube: https://www.youtube.com/c/VănphòngluậtsưĐồngĐội
– Tiktok: https://www.tiktok.com/@vpls_dongdoi
