Làm nghề luật, đặc biệt là lăn lộn với mảng án kinh tế đủ lâu, người ta sẽ nhận ra một quy luật tâm lý đầy ám ảnh nơi công đường. Đó là sự chuyển dịch từ trạng thái “phản kháng” sang “tĩnh lặng”. Nếu ở phiên sơ thẩm, không khí thường căng thẳng với những màn tranh tụng nảy lửa, những lời kêu oan, những lý lẽ bào chữa gay gắt về định tội danh; thì lên đến phúc thẩm, mọi thứ dường như chùng xuống.
Bị cáo – những người trước đó có thể là Tổng giám đốc, là cán bộ quản lý, là doanh nhân thành đạt – đứng trước Hội đồng xét xử phúc thẩm với một tâm thế hoàn toàn khác: Ít kêu oan hơn, ít đổ lỗi hơn. Họ cúi đầu. Sự cúi đầu đó, với con mắt của người làm nghề, không hẳn là sự buông xuôi tuyệt vọng, mà là sự thức tỉnh của lý trí. Họ hiểu rằng, trong án kinh tế, đôi khi ranh giới giữa đúng và sai về mặt hành vi đã quá rõ ràng trên giấy trắng mực đen. Cuộc chiến lúc này không còn là để chối bỏ trách nhiệm, mà là để giành lại cơ hội được tái hòa nhập.
Phúc thẩm – Nơi “độ trễ” của công lý phát huy tác dụng. Có một thực tế là bản án sơ thẩm thường được tuyên trong bối cảnh dư luận đang “nóng”, tính răn đe và trừng trị được đặt lên hàng đầu. Nhưng khi hồ sơ chuyển lên cấp phúc thẩm, đó là một khoảng “độ trễ” quý giá. Thời gian này đủ để dư luận lắng xuống, nhưng quan trọng hơn, đủ để bị cáo thấm thía cái giá của sự tự do.
( Phúc thẩm “Án kinh tế”)
Hội đồng xét xử phúc thẩm không xét xử lại từ đầu như một cỗ máy, mà họ nhìn hồ sơ với con mắt “chậm” hơn, sâu hơn và bao dung hơn. Họ không chỉ soi vào hành vi phạm tội (vốn đã được kết luận), mà họ soi vào thái độ sau phạm tội. Đây là lúc cán cân công lý chuyển mình: từ trừng trị nghiêm khắc sang giáo dục và khoan hồng.
Trong các vụ án kinh tế, việc khắc phục hậu quả là tình tiết giảm nhẹ quan trọng nhất, nhưng cũng là tình tiết dễ bị hiểu sai nhất. Người ngoài nhìn vào có thể nghĩ đó là “dùng tiền mua án”. Nhưng người trong nghề, và đặc biệt là các Thẩm phán phúc thẩm, họ có cái nhìn tinh tường hơn nhiều. Họ phân biệt rất rõ đâu là sự khắc phục mang tính đối phó – nộp một khoản tượng trưng để “làm đẹp” hồ sơ; và đâu là sự nỗ lực tột cùng của một con người đang tìm đường quay về. Khi một bị cáo chấp nhận bán đi căn nhà cuối cùng, huy động từng đồng của người thân, chấp nhận khánh kiệt về tài sản để bù đắp cho sai phạm, thì hành động đó mang một sức nặng ghê gớm. Đó không chỉ là hoàn trả vật chất, đó là sự phục thiện. Lúc này, đồng tiền nộp vào thi hành án chính là thước đo của lương tri. Và Tòa án phúc thẩm luôn trân trọng những nỗ lực đau đớn đó.
Khác với tội phạm hình sự truyền thống, bị cáo án kinh tế thường là những người có trình độ, có địa vị và từng có đóng góp không nhỏ cho xã hội. Sai phạm của họ đôi khi là kết quả của một tích tắc lơi lỏng quản lý, một chữ ký vội vàng dưới áp lực chỉ tiêu, hay sự nhận thức pháp luật chưa đầy đủ trong một cơ chế đang chuyển đổi. Bản chất của họ không phải là sự chống đối xã hội. Với những con người này, bản án tù tội không đáng sợ bằng bản án lương tâm và sự sụp đổ danh dự. Họ đã mất tất cả: sự nghiệp gầy dựng cả đời, sự kính trọng của xã hội, và sự bình yên của gia đình. Khi họ đã nhận thức sâu sắc được lỗi lầm, thì việc pháp luật tiếp tục “đánh cho gục” bằng một mức án kịch khung không còn là mục tiêu tối thượng của nền tư pháp văn minh.
Lúc này, triết lý “Giơ cao đánh khẽ” được vận dụng như một nghệ thuật xét xử. “Giơ cao” ở cấp sơ thẩm để khẳng định tính nghiêm minh, để răn đe xã hội. Nhưng “đánh khẽ” ở phúc thẩm là để mở ra con đường sống. Giảm án trong trường hợp này không phải là sự thỏa hiệp hay nương nhẹ, mà là sự cá thể hóa trách nhiệm hình sự. Xã hội không cần thêm một tù nhân bị giam cầm vĩnh viễn, xã hội cần một con người biết hối lỗi quay trở lại để lao động và tiếp tục cống hiến.
Thực tiễn xét xử cho thấy, khi bị cáo không còn quanh co, không cố cãi lấy được, mà chọn cách đối diện sòng phẳng với sai lầm của mình, Tòa án phúc thẩm thường rất công tâm. Phiên tòa phúc thẩm khi đó không còn là nơi đấu đá pháp lý gay gắt, mà trở thành nơi ghi nhận sự chuyển biến của con người. Xu hướng giảm án sâu ở phúc thẩm đối với các vụ án kinh tế, vì thế, là một tín hiệu đáng mừng. Nó cho thấy pháp luật của chúng ta không lạnh lùng vô cảm. Pháp luật nghiêm trị kẻ gian, nhưng luôn đủ bao dung để nâng đỡ những người biết cúi đầu nhận lỗi. Đó mới chính là đỉnh cao của công lý: Công lý không chỉ để trừng phạt, công lý là để cứu người.
Thông tin liên hệ:
– Văn phòng luật sư Đồng Đội (Đoàn luật sư TP. Hà Nôi): P2708, Tòa nhà VP3 Bán đảo Linh Đàm, Hoàng Liệt, Hoàng Mai, Hà Nội
– Điện thoại: 0936.026.559 – Email: tranxuantien1964@gmail.com
– Website: https://dongdoilaw.vn
– Facebook: https://www.facebook.com/dongdoilaw
– Youtube: https://www.youtube.com/c/VănphòngluậtsưĐồngĐội
– Tiktok: https://www.tiktok.com/@vpls_dongdoi
