VAI TRÒ CỦA LUẬT SƯ TRONG THI HÀNH ÁN DÂN SỰ: THỰC TRẠNG, BẤT CẬP VÀ HƯỚNG HOÀN THIỆN
Trong hoạt động tư pháp, nếu xét xử là giai đoạn xác định đúng – sai về mặt pháp lý, thì thi hành án dân sự chính là giai đoạn quyết định bản án đó có thực sự đi vào cuộc sống hay không. Tuy nhiên, một nghịch lý tồn tại trong thực tiễn là: trong khi vai trò của luật sư được ghi nhận đầy đủ và rõ ràng trong giai đoạn tố tụng, thì khi chuyển sang thi hành án – giai đoạn có ý nghĩa “hiện thực hóa quyền lợi” – vai trò này lại trở nên mờ nhạt và thiếu cơ chế bảo đảm.
Thực trạng quy định: Luật sư “đứng ngoài” một phần cuộc chơi
Theo quy định pháp luật hiện hành và cả trong định hướng hoàn thiện đến năm 2025, luật sư chưa được xác định là một chủ thể độc lập trong quá trình thi hành án dân sự với tư cách “người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp” như trong tố tụng tại Tòa án. Trên thực tế, luật sư chủ yếu tham gia thông qua hình thức đại diện theo ủy quyền.
Cách tiếp cận này dẫn đến hệ quả là vai trò của luật sư bị thu hẹp đáng kể. Quyền tiếp cận hồ sơ thi hành án, quyền tham gia vào quá trình xác minh điều kiện thi hành án, hay quyền kiến nghị đối với hoạt động của chấp hành viên chưa được quy định một cách đầy đủ và có tính khả thi cao. Trong nhiều trường hợp, việc tiếp cận thông tin vẫn mang tính phụ thuộc, thiếu cơ chế bảo đảm rõ ràng dẫn đến việc xác minh những tài sản phải thi hành án của bên cơ quan thi hành án có những sai sót như chưa xác định rõ nguồn gốc của tài sản dẫn đến làm mất quyền lợi của những người có quyền và lợi ích hợp pháp liên quan.
Đáng chú ý, pháp luật hiện nay cũng chưa tạo điều kiện để luật sư tham gia sâu vào các hoạt động mang tính quyết định như kê biên, xử lý tài sản hay phân chia tiền thi hành án. Điều này dẫn đến tình trạng “đứt gãy” vai trò của luật sư giữa giai đoạn xét xử và thi hành án.
Vai trò thực tế: Luật sư vẫn là nhân tố quyết định
Mặc dù khuôn khổ pháp lý còn hạn chế, nhưng trong thực tiễn hành nghề, luật sư vẫn đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong thi hành án dân sự.
Trước hết, luật sư là người định hướng chiến lược thi hành án. Một bản án có lợi không đồng nghĩa với việc quyền lợi được đảm bảo trên thực tế. Luật sư giúp khách hàng đánh giá khả năng thi hành, xác định tài sản của bên phải thi hành án và lựa chọn phương án phù hợp nhằm tối ưu hóa kết quả.
Bên cạnh đó, luật sư đóng vai trò kiểm soát rủi ro pháp lý. Không ít trường hợp đương sự mất quyền lợi không phải vì bản án bất lợi, mà vì thiếu hiểu biết hoặc xử lý sai trong giai đoạn thi hành án. Việc không kịp thời khiếu nại, thừa nhận những nội dung bất lợi hoặc bỏ sót quyền yêu cầu thi hành án đều có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.
Ngoài ra, luật sư còn là cầu nối thúc đẩy quá trình thi hành án. Thông qua kỹ năng đàm phán và kinh nghiệm thực tiễn, luật sư có thể giúp các bên đạt được thỏa thuận, giảm thiểu xung đột và hạn chế việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế.
Đặc biệt, trong bối cảnh quyền lực thi hành án tập trung vào chấp hành viên, luật sư còn đóng vai trò giám sát và phản biện, góp phần bảo đảm tính minh bạch và đúng pháp luật trong quá trình tổ chức thi hành.
Những bất cập đặt ra
Từ thực trạng trên, có thể nhận diện một số bất cập lớn.
Thứ nhất, thiếu sự thống nhất trong cách nhìn nhận vai trò của luật sư giữa hai giai đoạn tố tụng và thi hành án. Điều này tạo ra khoảng trống pháp lý và làm suy giảm hiệu quả bảo vệ quyền lợi của đương sự.
Thứ hai, quyền hạn của luật sư không tương xứng với trách nhiệm nghề nghiệp. Luật sư có nghĩa vụ bảo vệ quyền lợi khách hàng nhưng lại không được trao đủ công cụ pháp lý để thực hiện nhiệm vụ đó một cách hiệu quả.
Thứ ba, hiệu quả thi hành án bị ảnh hưởng. Khi luật sư không được tham gia đầy đủ, đương sự mất đi một kênh hỗ trợ quan trọng, trong khi cơ chế giám sát đối với hoạt động thi hành án cũng bị hạn chế.
Giải pháp hoàn thiện: Trao quyền để nâng cao hiệu quả
Để khắc phục những bất cập nêu trên, việc hoàn thiện pháp luật về thi hành án dân sự cần đi theo hướng tăng cường vai trò của luật sư.
Trước hết, cần ghi nhận chính thức luật sư là người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự trong giai đoạn thi hành án. Đây là bước đi mang tính nền tảng, tạo cơ sở để mở rộng các quyền năng khác.
Tiếp theo, cần cụ thể hóa và bảo đảm thực thi các quyền của luật sư, bao gồm quyền tiếp cận hồ sơ, quyền tham gia vào các hoạt động xác minh, kê biên, xử lý tài sản và quyền kiến nghị, khiếu nại. Các quyền này không chỉ cần được quy định trên giấy mà còn phải có cơ chế bảo đảm thực hiện trên thực tế.
Bên cạnh đó, việc tăng cường sự tham gia của luật sư cũng sẽ góp phần tạo ra cơ chế giám sát hiệu quả, nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm của cơ quan thi hành án.
Ngoài ra, cần khuyến khích vai trò của luật sư trong việc thúc đẩy thỏa thuận thi hành án. Đây là hướng đi phù hợp với xu thế giảm tải cho hệ thống thi hành án và nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp.
Cuối cùng, bản thân luật sư cũng cần chủ động nâng cao năng lực hành nghề trong lĩnh vực thi hành án, coi đây là một phần không thể tách rời của quá trình bảo vệ quyền lợi khách hàng.
Kết luận
Thi hành án dân sự không chỉ là giai đoạn kỹ thuật mà là nơi kiểm chứng giá trị thực tiễn của công lý. Trong bối cảnh đó, luật sư cần được nhìn nhận đúng vai trò – không chỉ là người tham gia hỗ trợ, mà là một chủ thể quan trọng góp phần bảo đảm công bằng, minh bạch và hiệu quả thi hành án. Việc hoàn thiện pháp luật theo hướng mở rộng và cụ thể hóa vai trò của luật sư không chỉ bảo vệ tốt hơn quyền lợi của đương sự, mà còn là bước tiến cần thiết để xây dựng một nền tư pháp hiện đại, chuyên nghiệp và đáng tin cậy.
Thông tin liên hệ:
– Văn phòng luật sư Đồng Đội (Đoàn luật sư TP. Hà Nôi): P2708, Tòa nhà VP3 Bán đảo Linh Đàm, Hoàng Liệt, Hoàng Mai, Hà Nội
– Điện thoại: 0936.026.559 – Email: tranxuantien1964@gmail.com
– Website: https://dongdoilaw.vn
– Facebook: https://www.facebook.com/dongdoilaw
– Youtube: https://www.youtube.com/c/VănphòngluậtsưĐồngĐội
– Tiktok: https://www.tiktok.com/@vpls_dongdoi
