Trong một vụ án, có người nghĩ rằng: “Tôi chỉ là người liên quan, tôi muốn khai thế nào thì khai”. Cũng có người cho rằng mình đi tố cáo, tố giác thì đương nhiên đứng ngoài trách nhiệm pháp lý. Cách hiểu này không phải lúc nào cũng đúng. Bộ luật Hình sự quy định tại Điều 382 về Tội cung cấp tài liệu sai sự thật hoặc khai báo gian dối. Điều luật xác định những chủ thể có thể bị xử lý gồm người làm chứng, người giám định, người định giá tài sản, người phiên dịch, người dịch thuật và người bào chữa, nếu họ kết luận, dịch, khai gian dối hoặc cung cấp tài liệu mà mình biết rõ là sai sự thật. Không phải cứ khai khác nhau, thay đổi lời khai hoặc có mâu thuẫn là đương nhiên phạm tội.
Muốn xử lý hình sự phải chứng minh người đó biết rõ nội dung mình khai hoặc tài liệu cung cấp là sai sự thật nhưng vẫn cố ý thực hiện, đồng thời có đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm. Ví dụ, trong một vụ án liên quan đến một cô giáo, giả sử có người giữ vị trí quản lý tại đơn vị, trực tiếp biết sự việc và được xác định là người làm chứng. Nếu người này biết rõ sự việc nhưng hôm nay khai một cách, lần sau lại cố tình khai theo hướng khác để che giấu sự thật, hoặc cung cấp tài liệu mà mình biết rõ là sai, thì vấn đề không còn đơn giản là “khai khác nhau”. Cơ quan có thẩm quyền phải làm rõ họ có thực sự biết sự thật hay không, việc thay đổi lời khai do nhầm lẫn hay cố ý, có mục đích che giấu hay không và hành vi đó có làm sai lệch việc giải quyết vụ án hay không.
Nếu đủ căn cứ, trách nhiệm hình sự theo Điều 382 có thể được đặt ra. Mức hình phạt tùy trường hợp: từ cảnh cáo, cải tạo không giam giữ đến 01 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm; nếu có tổ chức hoặc dẫn đến việc giải quyết vụ án, vụ việc bị sai lệch thì có thể bị phạt tù từ 01 năm đến 03 năm. Trường hợp phạm tội từ hai lần trở lên hoặc dẫn đến kết án oan người vô tội, bỏ lọt tội phạm hoặc người phạm tội thì có thể bị phạt tù từ 03 năm đến 07 năm. Một điểm rất quan trọng là bị cáo không phải chủ thể của tội này chỉ vì họ không nhận tội hoặc khai theo hướng có lợi cho mình. Bị cáo có quyền trình bày, tự bào chữa và không bị buộc phải nhận tội. Điều 382 đã xác định rõ nhóm chủ thể của tội phạm.
Mặt khác, trong tố tụng hình sự không nên nhìn một người bằng một “nhãn” cố định từ đầu đến cuối. Một người ban đầu đi tố cáo, tố giác có thể về sau được xác định với tư cách tố tụng khác nếu kết quả xác minh, điều tra cho thấy có những tình tiết mới. Nếu có đủ căn cứ cho rằng chính người đó thực hiện hành vi phạm tội, họ có thể trở thành bị can, bị cáo theo quy định pháp luật.
Tương tự, người làm chứng trong một tình huống cụ thể có thể đồng thời hoặc về sau được xác định là người bị hại, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan hoặc bị xem xét trách nhiệm hình sự nếu có đủ căn cứ. Vì vậy, người tố cáo không đương nhiên đúng, người tố giác không đương nhiên vô tội và người làm chứng cũng không đương nhiên đứng ngoài trách nhiệm pháp lý. Tư cách tố tụng phải được xác định trên cơ sở sự thật và chứng cứ ở từng giai đoạn. Người tố cáo cũng cần hết sức thận trọng.
Nếu cố ý bịa đặt hoặc loan truyền điều mình biết rõ là sai sự thật nhằm xúc phạm hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác thì tùy tính chất, mức độ, có thể bị xem xét về tội vu khống theo Điều 156 Bộ luật Hình sự. Trong những vụ án có nhiều lời khai mâu thuẫn, tài liệu được bổ sung hoặc hồ sơ phải trả lại để điều tra, cũng cần nhìn nhận thận trọng. Việc trả hồ sơ để làm rõ mâu thuẫn, xác minh thêm chứng cứ không thể mặc nhiên đồng nghĩa với yếu kém của cơ quan tiến hành tố tụng. Trong nhiều trường hợp, đó là yêu cầu cần thiết để tránh bỏ sót chứng cứ, tránh làm oan và bảo đảm giải quyết vụ án khách quan. Vì vậy, khi một vụ án có nhiều lần thay đổi lời khai, điều quan trọng không phải chỉ là đếm số lần khai, mà phải làm rõ: họ biết gì, biết từ khi nào, vì sao thay đổi lời khai, tài liệu nào đã có nhưng chưa cung cấp và có căn cứ nào chứng minh họ cố ý khai sai.
Pháp luật không xử lý một người chỉ vì nhớ không chính xác hoặc lời khai có mâu thuẫn. Nhưng pháp luật cũng không cho phép biến quyền trình bày thành công cụ cố ý làm sai lệch sự thật của vụ án.
Trong tố tụng hình sự, phải nhìn con người và hành vi trong toàn bộ diễn biến vụ việc, xác định đúng tư cách tố tụng ở từng giai đoạn và dựa trên chứng cứ, thủ tục, pháp luật. Đó mới là cách nhìn đầy đủ, thấu đáo và công bằng đối với một vụ án phức tạp.
Thông tin liên hệ:
– Văn phòng luật sư Đồng Đội (Đoàn Luật sư TP. Hà Nội): P2708, Tòa nhà VP3 Bán đảo Linh Đàm, Hoàng Liệt, Hoàng Mai, Hà Nội
– Điện thoại: 0936 026 559
– Email: tranxuantien1964@gmail.com
– Website: https://dongdoilaw.vn
– Facebook: https://www.facebook.com/dongdoilaw
– Youtube: https://www.youtube.com/c/VănphòngluậtsưĐồngĐội
– Tiktok: https://www.tiktok.com/@vpls_dongdoi
