Trong thực tiễn giải quyết các vụ án dân sự, đặc biệt là các vụ tranh chấp liên quan đến hợp đồng, di chúc, văn bản công chứng hoặc giao dịch dân sự, không ít trường hợp phát sinh tranh cãi về việc một bên có biết chữ hay không. Bên nguyên đơn cho rằng người ký văn bản không biết chữ, trong khi bên bị đơn lại khẳng định người đó biết đọc, biết viết. Đây là tình tiết quan trọng vì ảnh hưởng trực tiếp đến tính hợp pháp của giao dịch và việc áp dụng các quy định của pháp luật về công chứng.
Hiện nay, pháp luật không quy định một cơ quan chuyên trách có chức năng “giám định việc biết chữ hay không biết chữ”. Do đó, đây không phải là đối tượng của giám định tư pháp theo nghĩa thông thường. Việc xác định phải được thực hiện thông qua hệ thống chứng cứ khách quan và được Tòa án đánh giá theo nguyên tắc đánh giá chứng cứ toàn diện.
Những chứng cứ có thể sử dụng gồm: xác nhận của chính quyền địa phương về trình độ học vấn, hồ sơ quản lý nhân khẩu, hồ sơ giáo dục (nếu có), lời khai của người thân, hàng xóm, người thường xuyên tiếp xúc với đương sự, cùng các tài liệu khác phản ánh việc người đó trong cuộc sống hằng ngày không thể tự đọc, tự viết hoặc phải nhờ người khác đọc, viết thay. Trong quá trình tố tụng, Tòa án cũng có thể trực tiếp kiểm tra, ghi nhận việc đương sự có đọc được một văn bản thông thường, có viết được họ tên hoặc một đoạn văn bản đơn giản hay không. Việc kiểm tra này phải được lập biên bản và trở thành nguồn chứng cứ để Hội đồng xét xử xem xét.
Trong trường hợp cần thiết, Tòa án có thể trưng cầu cơ quan chuyên môn về giáo dục hoặc mời chuyên gia có chuyên môn tham gia với tư cách người làm chứng hoặc người có chuyên môn để đánh giá khả năng đọc, viết của đương sự. Tuy nhiên, kết luận của họ chỉ là một nguồn chứng cứ để Tòa án tham khảo, không thay thế quyền đánh giá chứng cứ của Hội đồng xét xử.
Đối với lập luận cho rằng người không biết chữ thì phải chủ động thông báo với công chứng viên để yêu cầu có người làm chứng, cần nhìn nhận khách quan. Đây là lập luận thiếu sức thuyết phục. Một người không biết chữ thường cũng không có kiến thức pháp luật để biết mình có quyền hoặc nghĩa vụ yêu cầu công chứng viên thực hiện thủ tục dành cho người không biết chữ.
Chính vì vậy, trách nhiệm giải thích, kiểm tra và áp dụng đúng trình tự, thủ tục thuộc về công chứng viên khi tiếp nhận yêu cầu công chứng. Không thể lấy việc người dân không yêu cầu để suy ra họ biết chữ hoặc mặc nhiên coi giao dịch đã được thực hiện đúng quy định.
Do đó, khi giải quyết vụ án, Hội đồng xét xử cần đánh giá tổng hợp toàn bộ chứng cứ khách quan, không chỉ dựa vào lời khai của các bên. Nếu có nhiều tài liệu, nhiều người làm chứng độc lập và các chứng cứ khác cùng chứng minh một người thực tế không biết chữ thì đây là nguồn chứng cứ có giá trị cao hơn lời trình bày mang tính chủ quan của bên còn lại. Chỉ trên cơ sở đánh giá toàn diện, khách quan và đầy đủ các chứng cứ thì Tòa án mới có thể đưa ra kết luận đúng sự thật khách quan của vụ án.
Thông tin liên hệ:
– Văn phòng luật sư Đồng Đội (Đoàn luật sư TP. Hà Nôi): P2708, Tòa nhà VP3 Bán đảo Linh Đàm, Hoàng Liệt, Hoàng Mai, Hà Nội
– Điện thoại: 0936.026.559
– Email: tranxuantien1964@gmail.com
– Website: https://dongdoilaw.vn
– Facebook: https://www.facebook.com/dongdoilaw
– Youtube: https://www.youtube.com/c/VănphòngluậtsưĐồngĐội
– Tiktok: https://www.tiktok.com/@vpls_dongdoi
