Thu hồi đất là một trong những vấn đề nhạy cảm và phức tạp nhất trong quá trình phát triển đất nước, xây dựng đô thị và phát triển hạ tầng. Bởi phía sau mỗi khu đất không chỉ là giá trị kinh tế, mà còn là nhà ở, sinh kế, ký ức, truyền thống và những giá trị tinh thần gắn bó với nhiều thế hệ.
Pháp luật đã quy định tương đối rõ những trường hợp Nhà nước thu hồi đất và những trường hợp nhà đầu tư tự thỏa thuận nhận quyền sử dụng đất. Nhà nước chỉ được thu hồi đất trong những trường hợp luật định, trong đó có các dự án vì mục đích quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế – xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng. Đây là cơ chế thực hiện quyền lực nhà nước, nhưng quyền lực đó phải đi kèm với yêu cầu tuân thủ đúng căn cứ, đúng thẩm quyền, đúng trình tự, thủ tục, bảo đảm việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư theo quy định của pháp luật.
Trong khi đó, đối với nhiều dự án đầu tư, pháp luật cho phép nhà đầu tư lựa chọn cơ chế thỏa thuận với người sử dụng đất. Khi đó, giá cả, diện tích và các điều kiện chuyển nhượng được hình thành trên cơ sở thỏa thuận giữa các bên. Không thể biến cơ chế thỏa thuận thành một hình thức thu hồi đất thay cho doanh nghiệp, bởi bản chất của hai cơ chế này là khác nhau.
Tuy nhiên, trong thực tế, ranh giới giữa mục tiêu phát triển chung và những tác động cụ thể đến từng người dân luôn cần được xem xét hết sức thận trọng. Một dự án có thể mang lại lợi ích lớn cho xã hội, nhưng đồng thời cũng có thể khiến một bộ phận người dân phải mất nhà, mất đất, thay đổi sinh kế hoặc rời khỏi nơi đã gắn bó qua nhiều thế hệ.
Đặc biệt, cần nhìn nhận một thực tế rằng việc thu hồi đất không phải lúc nào cũng tác động giống nhau đến tất cả mọi người. Có người bị thu hồi đất và chịu thiệt hại trực tiếp vì mất nhà, mất đất, mất sinh kế. Nhưng cũng có những người ở ngay bên cạnh, không bị thu hồi đất, thậm chí sau khi dự án được triển khai thì đất của họ lại có thể được mở đường, tiếp giáp mặt đường hoặc nằm trong khu vực được chỉnh trang, khiến giá trị đất tăng lên rất nhiều.
Như vậy, giữa những người có đất bị thu hồi và những người không bị thu hồi, dù có thể chỉ cách nhau một con đường, một ranh giới hoặc một khu đất liền kề, nhưng giá trị tài sản và lợi ích kinh tế sau khi dự án triển khai có thể thay đổi rất khác nhau. Người bị thu hồi đất có thể cảm thấy mình phải hy sinh, trong khi người khác lại được hưởng lợi từ chính sự thay đổi đó. Đây là một trong những nguyên nhân có thể tạo ra tâm lý so bì, mâu thuẫn và khiếu nại trong cộng đồng dân cư.
Cùng một khu vực, nhưng giá đất ở mỗi vị trí có thể khác nhau rất lớn. Giá đất ở mặt đường khác với giá đất trong ngõ; giá đất ở trung tâm thành phố khác với giá đất ở vùng ven; giá đất ở Hà Nội lại khác với giá đất ở các địa phương khác. Vì vậy, chính sách về đất đai, thu hồi đất, bồi thường và hỗ trợ cần phải được tính toán một cách đầy đủ, khoa học và công bằng hơn. Không thể chỉ nhìn vào một đơn giá đất chung mà bỏ qua sự khác biệt rất lớn về vị trí, khả năng sinh lợi, điều kiện kinh doanh và giá trị thực tế của từng khu vực.
Mục tiêu của chính sách là phải làm sao để giảm bớt sự bất bình đẳng và mâu thuẫn giữa người bị thu hồi đất, người bị ảnh hưởng và những người được hưởng lợi từ quá trình phát triển. Tất nhiên, không thể có một phương án tuyệt đối làm cho tất cả mọi người đều được lợi như nhau. Trong bất kỳ quá trình phát triển nào cũng có những người phải hy sinh lợi ích trước mắt để phục vụ lợi ích chung. Nhưng điều quan trọng là sự hy sinh đó phải thật sự cần thiết, hợp lý, minh bạch và được bù đắp một cách công bằng.
Lịch sử đất nước cho thấy, trong chiến tranh, biết bao thế hệ đã hy sinh nhà cửa, tài sản, tuổi trẻ, thậm chí cả tính mạng vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Trong thời bình, khi đất nước phát triển, việc một bộ phận người dân phải hy sinh một phần lợi ích riêng để phục vụ lợi ích chung cũng là điều có thể phải chấp nhận. Tuy nhiên, không thể lấy lý do “vì lợi ích chung” để xem nhẹ quyền lợi hợp pháp của người dân. Sự hy sinh chỉ có thể tạo ra đồng thuận khi người dân hiểu rõ vì sao mình phải hy sinh, sự hy sinh đó phục vụ cho mục tiêu gì và quyền lợi chính đáng của mình được bảo đảm như thế nào.
Bên cạnh đó, cũng cần thẳng thắn nhìn nhận rằng ở đâu có lợi ích thì ở đó có thể phát sinh tiêu cực. Trong quá trình thu hồi đất, nếu thiếu minh bạch, thiếu kiểm tra và giám sát thì có thể phát sinh tình trạng lợi dụng chính sách, lợi dụng quy hoạch, lợi dụng việc thu hồi đất để trục lợi hoặc thực hiện không đúng quy định pháp luật.
Có những dự án được công bố, triển khai nhưng sau đó chậm tiến độ hoặc không triển khai trong thời gian dài, tạo ra tình trạng dự án treo. Người dân trong khu vực dự án không biết mình có được xây dựng, sửa chữa nhà cửa hay tiếp tục đầu tư sản xuất, kinh doanh hay không. Cuộc sống bị đặt trong tình trạng chờ đợi và bất định. Hôm nay nói là triển khai dự án, ngày mai lại chưa triển khai, năm này qua năm khác người dân vẫn không biết tương lai của mình sẽ như thế nào. Đây là điều gây ra tâm lý hoang mang, bức xúc và làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi chính đáng của người dân.
Mặt khác, cũng cần nhìn nhận sự bất hợp lý có thể phát sinh trong việc xác định giá đất. Có những người dân hoặc nhà đầu tư đã bỏ tiền mua đất theo giá thị trường, thậm chí giá trị đất đã được hình thành bởi chính quá trình đầu tư, kinh doanh và phát triển của thị trường. Nhưng khi Nhà nước thu hồi đất, việc bồi thường nếu chỉ căn cứ vào một mức giá thấp hơn rất nhiều so với giá trị thực tế có thể dẫn đến thiệt hại lớn cho người có đất bị thu hồi.
Khi người dân phải mua đất theo giá thị trường nhưng khi bị thu hồi lại chỉ được bồi thường theo một mức giá thấp hơn rất nhiều thì sự chênh lệch đó tất yếu sẽ tạo ra tâm lý không đồng thuận. Đây không chỉ là câu chuyện của một cá nhân hay một gia đình, mà còn có thể tác động đến thị trường bất động sản, tâm lý đầu tư và sự phát triển kinh tế nói chung.
Nếu chính sách đất đai thiếu ổn định, giá đất không phản ánh tương đối sát giá trị thực tế, người dân và nhà đầu tư không dự đoán được quyền lợi của mình thì thị trường bất động sản có thể bị chững lại. Khi thị trường bất động sản trầm lắng, tác động không chỉ dừng lại ở những người mua bán nhà đất mà còn ảnh hưởng đến xây dựng, ngân hàng, tín dụng, việc làm và nhiều ngành kinh tế khác. Vì vậy, chính sách thu hồi đất và bồi thường không chỉ là vấn đề riêng của người có đất bị thu hồi, mà còn liên quan đến sự ổn định và phát triển của nền kinh tế.
Đặc biệt, trong quá trình thực hiện thu hồi đất, cần kiên quyết hạn chế và ngăn chặn những hành vi tiêu cực. Không thể để việc thu hồi đất bị lợi dụng để trục lợi, để hợp thức hóa những sai phạm, để gây sức ép không đúng pháp luật đối với người dân hoặc để phục vụ lợi ích riêng của một nhóm người. Mọi quyết định thu hồi đất phải có căn cứ rõ ràng, dự án phải có tính khả thi, quy hoạch phải được công khai và việc triển khai phải được kiểm tra, giám sát.
Một dự án không thể hôm nay công bố thu hồi đất, ngày mai lại dừng; hôm nay yêu cầu người dân chấp hành, nhưng sau đó để dự án kéo dài hàng chục năm mà không có giải pháp rõ ràng. Người dân không thể bị đặt vào tình trạng bị hạn chế quyền sử dụng đất trong thời gian dài chỉ vì một dự án chưa biết bao giờ mới được thực hiện.
Vì vậy, bên cạnh việc tuyên truyền, giải thích để người dân hiểu và chia sẻ với chủ trương phát triển chung, Nhà nước cũng phải có trách nhiệm bảo đảm rằng quá trình thu hồi đất được thực hiện công bằng, minh bạch và đúng pháp luật. Người dân cần được biết rõ dự án nhằm mục tiêu gì, vì sao phải thu hồi đất, phạm vi thu hồi như thế nào, phương án bồi thường ra sao, thời gian thực hiện bao lâu và nếu dự án không thực hiện thì quyền lợi của người dân được bảo đảm như thế nào.
Ở góc độ luật sư, chúng ta không chỉ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, mà còn phải có trách nhiệm tuyên truyền, giải thích pháp luật, vận động người dân nhìn nhận vấn đề một cách toàn diện và có trách nhiệm với xã hội. Người dân có quyền bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình, có quyền khiếu nại, tố cáo và phản ánh những sai phạm. Nhưng việc thực hiện các quyền đó cũng phải đúng pháp luật, đúng cơ quan có thẩm quyền, đúng trình tự, không lợi dụng khiếu nại, tố cáo để gây rối, xúc phạm, vu khống hoặc làm ảnh hưởng đến an ninh, trật tự xã hội.
Mỗi người dân cần hiểu rằng lợi ích cá nhân là chính đáng, nhưng lợi ích cá nhân cũng cần được đặt trong mối quan hệ với lợi ích chung của cộng đồng và sự phát triển của đất nước. Ngược lại, cơ quan nhà nước cũng phải hiểu rằng khi thu hồi đất, Nhà nước đang tác động trực tiếp đến tài sản, cuộc sống và tương lai của người dân. Vì vậy, không thể chỉ yêu cầu người dân phải hy sinh, mà phải tạo ra cơ chế để sự hy sinh đó được nhìn nhận, được bù đắp và được bảo đảm một cách hợp lý.
Một chính sách muốn đi vào cuộc sống không chỉ cần đúng luật mà còn phải có lý, có tình và được xã hội chấp nhận. Người dân có thể chấp nhận sự hy sinh vì lợi ích chung nếu họ được biết rõ dự án nhằm mục tiêu gì, vì sao cần thu hồi đất, vì sao phải lựa chọn phương án đó, quyền lợi của họ được bảo đảm như thế nào và những tác động đến đời sống, văn hóa, môi trường, cộng đồng đã được đánh giá đầy đủ hay chưa.
Vì vậy, cần tăng cường tuyên truyền, giáo dục pháp luật và đối thoại với người dân. Tuyên truyền không phải là chỉ thông báo cho người dân biết một quyết định đã được ban hành, mà phải giúp người dân hiểu rõ chính sách, hiểu quyền và nghĩa vụ của mình, hiểu lợi ích lâu dài của dự án và có cơ hội phản ánh những vấn đề còn bất hợp lý.
Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ chế giám sát, phản biện và tham vấn thực chất hơn đối với những dự án thu hồi đất có quy mô lớn, ảnh hưởng đến an sinh của người dân nhằm hạn chế các vấn đề tiêu cực trong công tác phê duyệt, triển khai và thu hồi đất. Tránh tình trạng các “dự án ma” chỉ có trên giấy tờ mà thời gian triển khai xây dựng còn chưa rõ, gây ảnh hưởng đến sinh kế của người dân.
Một tờ công văn thu hồi đất, nếu qua đúng thủ tục, được triển khai minh bạch, rõ ràng và phổ cập đầy đủ cho người dân an tâm sẽ khiến quá trình thu hồi thuận lợi hơn, và lợi ích của người dân cũng được đảm bảo.
Thông tin liên hệ:
– Văn phòng luật sư Đồng Đội (Đoàn luật sư TP. Hà Nôi): P2708, Tòa nhà VP3 Bán đảo Linh Đàm, Hoàng Liệt, Hoàng Mai, Hà Nội
– Điện thoại: 0936.026.559
– Email: tranxuantien1964@gmail.com
– Website: https://dongdoilaw.vn
– Facebook: https://www.facebook.com/dongdoilaw
– Youtube: https://www.youtube.com/c/VănphòngluậtsưĐồngĐội
– Tiktok: https://www.tiktok.com/@vpls_dongdoi
