Trong gần 20 năm hành nghề luật sư, tôi đã tham gia nhiều vụ án tranh chấp về thừa kế. Có vụ giá trị tài sản chỉ vài trăm triệu đồng, có vụ lên đến hàng chục, hàng trăm tỷ đồng. Nhưng điều khiến tôi trăn trở không phải là giá trị của khối tài sản, mà là sau mỗi bản án, nhiều gia đình không còn là một gia đình nữa.
Có những anh em ruột từ đó không nhìn mặt nhau. Có những người con đưa chính mẹ già hoặc anh chị em của mình ra tòa. Có những đứa cháu lớn lên không còn biết đến sự gắn bó của đại gia đình vì người lớn mãi chìm trong những cuộc kiện tụng kéo dài.
Cha mẹ dành cả cuộc đời tần tảo, chắt chiu từng đồng để tạo dựng tài sản, với mong muốn khi mình nhắm mắt xuôi tay thì con cháu có cuộc sống ổn định hơn, biết yêu thương và đùm bọc nhau. Có lẽ không người cha, người mẹ nào mong tài sản mình để lại lại trở thành nguyên nhân khiến con cái chia rẽ, anh em từ mặt, gia đình tan vỡ.
Điều đáng nói là rất nhiều tranh chấp thừa kế không bắt nguồn từ lòng tham. Thực tế tôi gặp, phần lớn các bên đều cho rằng mình đang bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Mâu thuẫn nảy sinh vì mỗi người hiểu pháp luật theo một cách khác nhau, hoặc chỉ dựa vào tập quán, lời truyền miệng, kinh nghiệm của người đi trước mà không biết rằng pháp luật đã có những quy định rất rõ ràng.
Đến nay vẫn còn không ít người cho rằng con trai đương nhiên được hưởng nhiều hơn con gái; con trưởng sẽ được nhận toàn bộ căn nhà để thờ cúng tổ tiên; con gái lấy chồng thì không còn quyền hưởng tài sản của cha mẹ; người chăm sóc cha mẹ nhiều năm sẽ được hưởng toàn bộ di sản; hay ai đang giữ Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất thì người đó là chủ sở hữu. Đó đều là những quan niệm đã tồn tại khá lâu trong đời sống, nhưng không phải lúc nào cũng đúng với quy định của pháp luật.
Theo Bộ luật Dân sự năm 2015, khi một người qua đời, tài sản của họ trở thành di sản thừa kế. Nếu người mất để lại một bản di chúc hợp pháp thì về nguyên tắc, di sản sẽ được phân chia theo đúng ý chí của họ. Đây là quyền định đoạt tài sản được pháp luật tôn trọng. Tuy nhiên, để di chúc có giá trị pháp lý thì phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định. Trong thực tiễn xét xử, không ít vụ án phát sinh vì di chúc được lập khi người để lại tài sản không còn minh mẫn, bị tác động, bị ép buộc hoặc không đúng hình thức. Chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể
khiến toàn bộ di chúc bị tuyên vô hiệu và di sản phải chia theo pháp luật.
Nếu người chết không để lại di chúc hoặc di chúc không hợp pháp thì tài sản sẽ được chia theo quy định của pháp luật. Khi đó, vợ hoặc chồng, cha mẹ và các con là những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất và được hưởng phần di sản bằng nhau. Pháp luật không phân biệt con trai hay con gái, con cả hay con út, đã lập gia đình hay chưa lập gia đình. Chỉ cần cùng hàng thừa kế thì quyền hưởng di sản là ngang nhau, trừ những trường hợp đặc biệt mà pháp luật có quy định khác.
Trong quá trình tư vấn, câu hỏi tôi nhận được nhiều nhất là: “Tôi là người trực tiếp chăm sóc cha mẹ nhiều năm, vậy tôi có được hưởng nhiều hơn không?”. Về tình cảm và đạo lý, người dành nhiều thời gian chăm sóc cha mẹ khi tuổi già, bệnh tật rất đáng được ghi nhận và trân trọng. Nhưng xét dưới góc độ pháp luật, công sức chăm sóc không đương nhiên làm phát sinh quyền được hưởng nhiều hơn những người cùng hàng thừa kế nếu người để lại di sản không có di chúc hoặc các đồng thừa kế không thống nhất với nhau. Chính khoảng cách giữa đạo lý và quy định của pháp luật là nguyên nhân của không ít vụ tranh chấp. Người có công chăm sóc cảm thấy thiệt thòi, còn những người khác lại cho rằng pháp luật phải được áp dụng công bằng. Nếu các bên không bình tĩnh đối thoại, rất dễ từ người thân trở thành đối thủ tại phiên tòa.
Một hiểu lầm khác cũng khá phổ biến là con dâu hoặc con rể đương nhiên được hưởng tài sản của bố mẹ chồng hoặc bố mẹ vợ. Thực tế, pháp luật không quy định như vậy. Con dâu và con rể không thuộc hàng thừa kế theo pháp luật của bố mẹ chồng hoặc bố mẹ vợ. Họ chỉ được hưởng di sản nếu người đã mất để lại di chúc cho mình hoặc thuộc trường hợp đặc biệt theo quy định của pháp luật.
Nhiều người cũng lo lắng rằng khi cha mẹ qua đời mà còn nợ thì con cái sẽ phải lấy tài sản riêng của mình để trả. Đây cũng là một cách hiểu chưa đầy đủ. Theo quy định của pháp luật, các khoản nợ sẽ được thanh toán bằng chính phần di sản của người đã mất trước khi chia cho những người thừa kế. Người nhận thừa kế chỉ phải thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi giá trị phần di sản mình được hưởng, chứ không phải dùng toàn bộ tài sản riêng để gánh các khoản nợ vượt quá giá trị di sản.
Từ kinh nghiệm thực tiễn, tôi cho rằng một trong những cách tốt nhất để hạn chế tranh chấp là mỗi người nên chủ động lập di chúc khi còn minh mẫn, khỏe mạnh. Nhiều người vẫn e ngại vì cho rằng lập di chúc là điều không may. Nhưng thực ra, lập di chúc không phải để chuẩn bị cho cái chết, mà là chuẩn bị cho sự bình yên của những người còn sống. Một bản di chúc rõ ràng, hợp pháp không chỉ giúp tài sản được phân chia đúng với mong muốn của người để lại mà còn giảm rất nhiều mâu thuẫn, tiết kiệm thời gian, chi phí và tránh những vụ kiện kéo dài nhiều năm.
Pháp luật về thừa kế được xây dựng không phải để tạo ra sự đối đầu giữa những người thân, mà để bảo đảm sự công bằng và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mọi người. Nhưng pháp luật chỉ có thể phân chia được tài sản. Còn tình cảm gia đình thì không một bản án nào có thể khôi phục nếu những người trong cuộc đã đánh mất sự bao dung và lòng vị tha.
Trong nhiều vụ án tôi từng tham gia, sau khi bản án có hiệu lực, tài sản đã được chia xong, nhưng ngày giỗ cha mẹ không còn đông đủ con cháu, anh em không còn qua lại, những đứa trẻ lớn lên không còn biết đến tình cảm họ hàng như trước. Đó mới là cái giá đắt nhất của một vụ tranh chấp thừa kế.
Hiểu đúng pháp luật là điều cần thiết để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Nhưng biết nhường nhịn, biết lắng nghe và biết đặt tình thân lên trên giá trị vật chất còn quan trọng hơn. Bởi tài sản rồi cũng có thể tạo dựng lại bằng sự cố gắng của mỗi người, còn tình máu mủ ruột rà nếu đã rạn nứt thì rất khó hàn gắn.
Đừng để một căn nhà, một mảnh đất hay một cuốn sổ tiết kiệm trở thành lý do khiến những người cùng chung huyết thống phải đứng đối diện nhau trước tòa án. Giữ được tình thân luôn là di sản quý giá nhất mà mỗi gia đình cần gìn giữ.
Thông tin liên hệ:
– Văn phòng luật sư Đồng Đội (Đoàn luật sư TP. Hà Nôi): P2708, Tòa nhà VP3 Bán đảo Linh Đàm, Hoàng Liệt, Hoàng Mai, Hà Nội
– Điện thoại: 0936.026.559
– Email: tranxuantien1964@gmail.com
– Website: https://dongdoilaw.vn
– Facebook: https://www.facebook.com/dongdoilaw
– Youtube: https://www.youtube.com/c/VănphòngluậtsưĐồngĐội
– Tiktok: https://www.tiktok.com/@vpls_dongdoi
